de+VOC

v.o.c zilver in historisch perspectief




onder v.o.c zilver verstaan we het zilverwerk dat in de laatste deennia van de 17e eeuw en gedurende de gehele 18e eeuwin bataviaen op ceylon werd vervaardigd door aldaar werkzame europese zilvermeden. de term v.o.c zilver werd voor het eerst als zodanig gebruikt bij de tentoonstelling van koloniaal zilver die in 1983 in het gemeentemuseum den haag plaatsvond.voordien werd in de schaarse litratuur over dit onderwerp dit type zilver veelal compagnieszilver genoemd.want hoewel dit zilver reeds sinds de 17e eeuwbekend was,werddd er pas in de loop van de 19e eeuw hier en daar in de literatuur naar verweze.waneer dat gebeurde,betrof het voornamelijk de gegraveerde schenkborden waarvan de historische waarde van de inscripties belangrijker werd gevonden dan de verschijningsvorm van het voorwerp zelf.voor zover bekend,is de vroegste publicatie over v.o.c zilver die uit 1842 van de hand van j.s van coevorden.van coevorden besprak in het tijdschrift voor neerlands indie enkele bij regenten in de preanger aangetroffen schenkborden, waaronder een schenkpiring[maleis voor bord]die naar aanleiding van het overlijden van michiel westpalm was vervaardigd.2[zie cat.nr.8]abusievelijk stelde hij vast dat de keuren van dit voorwerp europees waren en dat het bord dus niet in de kolonien kon zijn gemaakt.

het in 1778 opgerichte bataviaasch genootschap van kunsten en wetenschappen [dat later het predikaat koninklijk zou krijgen] beschikt al in 1814 over een klein museum. dit museum is uitgegroeit tot de huidige collectie van het museum sejarah te jakarta, althans wat de historische stukken betreft.in de loop van de 19e eeuw werden onder anderen zilveren voorwerpen vervormen die beschreven werden in de notulen van de algemene en directievergaderingen van het genootschap.3 de eerste vermelding van zilver werd aangetroffen in de notulen van 9 september 1879.dit zilver werd,ook in de latere notulen,aangeduid als indische zilver of als zilver uit de compagniestijd.van het vermelden van keuren en merken was toen nog geen sprake.pas in de notulen van 30 april 1901 en die van 24 maart 1902 werd bij de beschrijving van een aantal schenkborden voor het eerst vastgesteld dat die stukken voorzien waren van het stadskeur van batavia en enkelen ingeslagen letters waarvan de betekenis toen nog niet duidelijk was. dit gold ook voor een lijst van negen schenkborden[waarvan er vijf al in de notulen waren gepubliceerd] die genoemd werden door een zekere w.h. hoogland in zijn brief van 6 december 1918 aam de directie van het bataviaasch genootschap.

media type="youtube" key="kV5luFKRgV0" width="425" height="350"

tijdens de op 25 mei 1919 in batavia geopend historische tentoonstelling naar aanleiding van de herdenking van het driehonderdjarig bestaan van deze stad, werd voor het eerst v.o.c zilver getoond.4 de herkomst en de plaats van vervaardiging van de zilveren voorwerpenwaren niet nader omschreven,noch werd ingegaan op de keuren of merken.wel bevat de catalogus een lijst van al de op dat moment bekende schenkborden die al dan niet geexposeerd waren.deze lijst omvat negen gedenkpenningen[de voorlopers van de gedenkborden]en 46 gedachtenisborden,met als enige informatie de toenmalige eigenaaren.

media type="youtube" key="UO1eRXj9dV0" width="425" height="350" in het artikel"mijne schenkpiring"beschreef de landsarchivaris dr.f.de haan uitvoerig een door hem gekocht gedachtenisbord van jacobus canter vissscher dat voorzien was van het stadskeur van batavia en het meesterteken ps. 5 ondanks het bataviase stadskeur opperen de haan in eerste instantie de idee dat het meesterteken ps wellicht toebehoren aan een duitse zilversmit in augsburg,zoals ook de verkoper van het bord hem had gesuggereerd. in 1935 publiceerde de haan als eerste een lijst van bataviase zilvermeden met hun meestertekens.6 media type="youtube" key="Cgal7iAVzM0" width="425" height="350" in datzelfde jaar werd te batavia in het gebouw de kunstkring een zilvertentoonstelling gehouden,naar aanleiding waarvan j.de llos-haaxmaan in 1936 een artikel over compagnieszilverschreef.7 hierin werd voor het eerst,afgezienvan de genoemde publicaties van de haan,een beschrijving gemaakt van het compagnieszilver en werden de activiteiten van enkelen van de belangrijkste in batavia werkende europese zilversmeden in kaart gabracht.in het artikel tracht de loos-haaxman het tentoongestelde compagnieszilver zoveel mogelijk te determineren,de ingeslagan keuren en tekens te verklaren en zelf bij de meestertekens behorende namen van zilvermeden vast te stellen.bovendien memoreert zij enkele feitem uit hun levensloop.daarnaast maakte zij een studie van de opdrachtgevers die gemakkelijk uit de ingegraveerde inscripties zijn af te lezen.de loos-haaxman is de eerste auteur die zich grondig met het wezen van het compagnieszilver heeft bezig gehouden.in haar artikel is ook de lijst van zilvermeden van de haan oopgenomen alsmede een dergelijkse lijst die door dienst opvolger mr.p.c. bloys van treslong prins is samengesteld. v.i. van de wall besprak in zijn in 1928 verschenen de nedelandsche oudheden in de molukken het compagnieszilver dat hij in de molukken aantrof en dat voornamelijk uit kerkzilver bestond. in 1970 werd het kerkelijk v.o.c zilver van java voor het eerst door s.m. voskuil-groenewegen beschreven in een speurtocht naar v.o.c. zilver.